Krew, która leczy stawy!

Terapia Irap

Osteochondritis dissecans (OCD)
Osteochondroza
(martwica chrzęstno-kostna)
Dysplazja biodrowa
Istota dysplazji oraz leczenie
Wywóz zwierząt za granicę
Zasady przemieszczania zwierząt po terytorium UE
Arrow
Arrow
Slider

Kleszcze to roztocze wielkości kilku milimetrów, których samice po nassaniu się krwi mogą osiągać długość ponad 1 cm. Atakują ludzi i zwierzęta tylko w celu pobrania pokarmu, co zapewnia im przekształcenie się w kolejną formę rozwojową lub złożenie jaj przez samice. Cykl rozwojowy kleszczy przebiega wyłącznie w środowisku zewnętrznym. W przeciwieństwie np. do pcheł, nie są w stanie jednak rozwijać się w środowisku domowym człowieka. Płodność samicy jest duża, ponieważ może ona złożyć od 2 do 5 tys. jaj. Cały cykl rozwojowy trwa zwykle od 1-3 lat, a jego długość zależy od dostępności pokarmu dla form rozwojowych (larw, nimf). Kleszcze mają duże znaczenie epidemiologiczne i epizootiologiczne.

Ixodes ricinus – kleszcz pospolity

Kleszcz rys. 1

Ryc. 1 Ixodes ricinus, samiec i samica (z prawej)

W Polsce występuje 21 z około 810 gatunków kleszczy (Ixodida) opisanych na świecie. W Europie znanych jest ponad 60 gatunków tych roztoczy (Siuda, 1991). Najczęściej notowanym gatunkiem w Europie i w Polsce jest Ixodes ricinus.

Dawniej nazywany kleszczem pastwiskowym, lub niekiedy błędnie kleszczem psim (Furmaga, 1983). Trójżywicielowy gatunek o barwie ciała od jasno - do ciemnobrązowej. Samiec wielkości 2-2,7 x1-1,5 mm, samica: 3-3,5x1,5-2 mm (ryc. 1). Gnatosoma długości 0,5-1 mm (ryc. 2).

Kleszcz rys. 2

Ryc. 2 Gnatosoma kleszcza pospolitego

Po nassaniu się samica osiąga wielkość 12x9 mm, upodobniając się do nasiona rącznika pospolitego (Ricinus communis) (ryc. 3).

Kleszcz rys. 3

Ryc. 3 Nassane samice I. ricinus i nasiono rącznika pospolitego (z prawej)

Zresztą fakt ten nie tylko odcisnął piętno na łacińskiej nazwie gatunku kleszcza lecz także na angielskiej - Castor bean tick. Castor bean to po angielsku rącznik pospolity.

Kleszcz pospolity występuje powszechnie na terenie całej Polski. Najczęściej w lasach liściastych i mieszanych, w miejscach o wysokiej wilgotności względnej (80-95%).

Bardzo wrażliwy na wysychanie, mało ruchliwy (przemieszcza się na odległość do kilku metrów), skupiający się wzdłuż leśnych ścieżek i szlaków dzikich zwierząt. Unikający odsłoniętych, pozbawionych drzew i krzewów przestrzeni. Na obszarze Polski wykazuje aktywność od połowy kwietnia do połowy listopada (Siuda, 1993).

Tab. 1 Wybrane gatunki kleszczy jako wektory chorób zakaźnych i inwazyjnych u ludzi z terenu Polski i Europy

Choroba

Czynnik etiologiczny

Ixodes ricinus
Kleszcz pospolity

Dermacentor reticulatus
Kleszcz łąkowy

Rhipicephalus sanguineus
Kleszcz psi

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)

Flavivirus TBE

+

-

-

Gorączka Q

Coxiella burnetii

+

+

+

Borelioza (Choroba z Lyme) Borrelia burgdorferi s.l.

+

+*

-

Ludzka erlichioza granulocytarna Anaplasma phagocytophilum

+

-

-

Tularemia

Francisella tularensis

+

+

+

Babeszjoza ludzi Babesia microti
Babesia divergens

+

-

-

Tab. 2 Wybrane gatunki kleszczy jako wektory chorób zakaźnych i inwazyjnych u zwierząt z terenu Polski i Europy

Choroba Czynnik etiologiczny

Ixodes ricinus
Kleszcz pospolity

Dermacentor reticulatus
Kleszcz łąkowy

Rhipicephalus sanguineus
Kleszcz psi

Gorączka Q

Coxiella burnetii

+

+

+

Erlichioza monocytarna psów

Ehrlichia canis

-

-

+

Erlichioza granulocytarna psów Anaplasma phagocytophilum

+

-

-

Hemobartoneloza psów Haemobartonella canis

-

-

+

Borelioza
Choroba z Lyme
Borrelia burgdorferi s.l.

+

+*

-

Tularemia

Francisella tularensis

+

+

+

Listerioza Listeria monocytogenes

+

+

-

Hemoglobinuria europejska bydła

Babesia divergens

+

+

-

Babeszjoza psów

Babesia canis

-

+

+


* B. burgdorferi s.l. u tego gatunku kleszcza stwierdzono jedynie w Niemczech (Saksonia)

Według danych zebranych przez International Scientific Working group on TBE, w latach 1993-2002 w Polsce odnotowano znaczny wzrost zarejestrowanych przypadków kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) u ludzi wywoływanego przez flavivirusa TBE przenoszonego przez kleszcza pospolitego (ryc. 5)(ISW-TBE, 2005). W latach 1990-1992 obserwowano w naszym kraju od 4 do 8 przypadków, natomiast w latach 1993-2002 liczba zachorowań wahała się od 101 do 267. Główne rejony endemiczne występowania tej choroby znajdują się w północno-wschodniej Polsce (ryc. 4).

Endemiczne rejony

Ryc. 4 Endemiczne rejony występowania KZM w Polsce (wg WHO)

Zachorowania na KZM zarejestrowane w województwie białostockim w latach 1993-1998 oraz w województwie podlaskim w latach 1999-2002 stanowiły odpowiednio 43% i 46% wszystkich przypadków zachorowań na KZM w Polsce (Kondrusik i wsp., 2004). Biorąc pod uwagę liczbę zachorowań ludzi na kleszczowe zapalenie mózgu odnotowanych w latach 2000-2002, w krajach sąsiadujących z Polską (170-205 przypadków) należy podkreślić, że poważniejszą sytuację epidemiologiczną mają Czechy (411-719 przypadków) i Litwa (168-419 przypadków) oraz zbliżoną do krajowej – Niemcy (133-253 przypadków). W roku 2001 wśród 48 przypadków KZM hospitalizowanych w Klinice Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcyjnych AM w Białymstoku, w odróżnieniu od lat poprzednich, nie było pracowników leśnych, co może świadczyć o skuteczności wprowadzonych szczepień (Grygorczuk, 2002).

Statystyki

Ryc. 5 Liczba zarejestrowanych przypadków zachorowań ludzi na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) w Polsce i krajach sąsiednich w latach 1990-2002.

Chorobę z Lyme (boreliozę) wywołuje krętek Borrelia burgdorferi sensu lato (s.l.). Głównym wektorem tego drobnoustroju w Europie jest kleszcz I. ricinus. Zapadają na nią między innymi ludzie i zwierzęta towarzyszące, natomiast u zwierząt dzikożyjących zwykle przebiega bezobjawowo. W Polsce notuje się rocznie 9-10 przypadków na 100 tys. mieszkańców (w 1996 r. w stanie Connecticut, USA, na obszarze 12 miast, w tym Lyme i Old Lyme, zanotowano 94 przypadki na 100 tys. osób (Stafford III i wsp., 1998)). Jest to liczba nawet dziesięciokrotnie mniejsza niż w krajach sąsiednich. Według opinii Państwowego Zakładu Higieny są to dane zaniżone, wynikające z mniejszej wykrywalności tej jednostki chorobowej. Nie zawsze obserwuje się klasyczny przebieg boreliozy z rumieniem wędrującym, pojawiającym się w miejscu wkłucia kleszcza po 3-30 dniach (najczęściej pomiędzy 7 a 10 dniem) od momentu zakażenia krętkiem. U 15% chorych rumień wędrujący może się w ogóle nie pojawić (Hengge i wsp., 2003). Do zakażenia B. burgdorferi s.l. dochodzi zwykle po 2-3 dniach od chwili wkłucia się kleszcza. Stwierdzano także szybciej następujące zakażenia, już po 17 czy 29 godz. (Humair i Gern, 2000).

W przenoszeniu krętka ze zwierząt dzikożyjących (drobne gryzonie, dzikie przeżuwacze) na ludzi i zwierzęta towarzyszące największą rolę odgrywają postacie dojrzałe i nimfy I. ricinus. W Polsce, w okolicach Szczecina B. burgdorferi s.l. stwierdzano u 15,5% nimf i 36,4% dorosłych postaci, w okolicach Katowic i Tarnowa u 16,7% nimf, u 28,3% samic i 12,5% samców, w okolicach Gdańska, Sopotu i Gdyni u 7,0% nimf, u 24,3% samic i 13,7% samców I. ricinus (Kosik-Bogacka iwsp., 2004, Petko i wsp., 1997, Stańczak i wsp., 2004). Badania przeprowadzone w Czechach, w latach 1991-2001 wykazały, że B. burgdorferi s.l. było zarażonych 26,1% samców, 24,9% samic i 16,8% nimf kleszcza pospolitego. Kleszcz pastwiskowy może zakażać się boreliozą nie tylko pobierając pokarm od zakażonego zwierzęcia lub człowieka ale także wtedy, gdy na zdrowym żywicielu odżywia się w obecności innego zakażonego krętkiem kleszcza (co-feeding transmission). Odległość pomiędzy żerującymi kleszczami nie powinna jednak przekraczać 1 cm (Randolph i wsp., 1996).

U zwierząt towarzyszących, w tym psów i kotów, stwierdza się także boreliozę. Na terenie Europy seroprewalencja B. burgdorferi s.l. u kotów wynosi 33%, natomiast u psów waha się od 5,8 do 53,7%. Zachodzi więc domniemanie, że ich właściciele przy obecności w najbliższym otoczeniu kleszczy powinni być bardziej narażeni na zakażenie tą chorobą. Jak dotychczas nie ma wiarygodnych danych potwierdzających lub bezwzględnie wykluczających tą tezę. Owszem, stwierdzono zbliżoną seroprewalencję B. burgdorferi s.l. u psów myśliwskich i ich właścicieli, jednak tłumaczy się ten fakt jednoczesnym przebywaniem ludzi i zwierząt na obszarach zwiększonego ryzyka (lasy). Monitoring seropozytywności psów może być dobrym wskaźnikiem dla prognozowania ryzyka wystąpienia boreliozy na danym terenie (Bhide i wsp., 2004).

Coraz częściej u ludzi i zwierząt pojawiają się zakażenia nowymi, dotychczas nie notowanymi na danym terenie gatunkami patogenów przenoszonymi przez kleszcze lub też są to przypadki infekcji (inwazji) wielogatunkowych (tab. 1 i 2) (Shaw i wsp., 2001, Sroka i wsp., 2003, Stańczak i wsp., 2004). Obserwowano np. przypadek kobiety w ciąży, u której wystąpiły objawy boreliozy współistniejącej z ludzką granulocytarną erlichiozą (Brzostek, 2004) lub przypadek psa (1,5 roczny owczarek niemiecki), u którego stwierdzono zarówno babeszjozę, jak i boreliozę (badania własne autora). Taki stan rzeczy wynika między innymi z wielożywicielowości zdecydowanej większości gatunków kleszczy, oraz z inwazji wielogatunkowych tych pasożytniczych roztoczy u zwierząt i ludzi. Ma na to wpływ także wzrost populacji dzikich zwierząt i coraz częstsze wkraczanie człowieka na ich tereny w celach gospodarczych i rekreacyjnych, co zwiększa ryzyko zakażenia chorobą odzwierzęcą przenoszoną przez kleszcze. Prawdopodobnie nie bez znaczenia są również subkliniczne infekcje u zwierząt towarzyszących, które stają się rezerwuarem wielu patogenów (Shaw i wsp., 2001). Obecnie szczególnego więc znaczenia nabiera zapobieganie inwazjom kleszczy oraz ich zwalczanie.

Artykuł pochodzi ze strony: www.bayerpasozytomstop.pl

Dr n. wet. Andrzej Połozowski. Zakład Parazytologii, Katedra Chorób Wewnętrznych i Pasożytniczych z Kliniką Chorób Koni, Psów i Kotów, AR, Wrocław.